شعبات آن نگذارد نفس بر خلاف رويّه و عدالت قدمى گذارد . و انسان بىتكلّف و زحمت در مقابل ناملايمات بردبارى كند و عنان صبرش گسيخته نشود و بىموقع و بىاندازه غضب نكند . و اگر حب دنيا از دلش بيخ‌كن شود و قلع اين مادهء فاسده به‌كلى شود ، تمام مفاسد نيز از قلب هجرت كند و تمام محاسن اخلاقى در مملكت روح وارد گردد . و سبب ديگر از مهيّجات غضب آن است كه انسان غضب و مفاسد حاصله از آن را ، كه از اعظم قبايح و نقايص و رذائل است ، به واسطهء جهل و نادانى كمالْ گمان كند و از محاسن شمرد ، چنانچه بعضى از جهال آنها را جوانمردى و شجاعت و شهامت و بزرگى دانند و از خود تعريف‌ها و توصيف‌ها كنند كه ما چنين و چنان كرديم ، و شجاعت را ، كه از اعظم صفات مؤمنين و از صفات حسنه است ، اشتباه به اين رذيلهء مهلكه كردند . اكنون بايد دانست كه شجاعت غير از آن است و موجبات و مبادى و آثار و خواص آن غير از اين رذيله است . مبدأ شجاعت قوّت نفس و طمأنينهء آن و اعتدال و ايمان و قلّت مبالات به زخارف دنيا و پست و بلند آن است . اما غضب از ضعف نفس و تزلزل آن و سستى ايمان و عدم اعتدال مزاج روح و محبت دنيا و اهميت دادن به آن و خوف از دست رفتن لذايذ نفسانيه است . و لهذا اين رذيله در زن‌ها بيشتر از مردها ، و در مريض‌ها بيشتر از صحيح‌ها ، و در بچه‌ها بيشتر از بزرگ‌ها ، و در پيرها از جوان‌ها بيشتر است . و شجاعت عكس آن است . و كسانى كه داراى رذائل اخلاقى هستند زودتر غضبناك شوند از كسانى كه فضائل مآب‌اند ؛ چنانچه مىبينيم بخيل زودتر و شديدتر غضب كند اگر متعرض مال و منالش شوند از غير او . اينها راجع به مبادى و موجبات شجاعت و غضب . و اما در آثار نيز مختلف‌اند . شخص غضبناك در حال شدت و فوران غضب مثل ديوانه‌ها عنان عقلش گسيخته شده مثل حيوانات درنده بدون ملاحظهء عواقب امور و بدون رويّه و حكم عقل تهاجم كند و افعال و اطوار زشت و قبيح از او صادر شود ؛ متملك زبان و دست و پا و ساير اعضاى خود نيست : چشم و لب و دهن را به‌طورى زشت و بدتركيب كند كه اگر در آن حال آيينه به دست او دهند از زشتى صورت خود خجل و شرمسار گردد . بعضى از صاحبان اين